فرهنگ و حرکت‌های اجتماعی اصلاح‌گرایانه در ایران

تحولات محیطی روز به روز شدت بیشتری پیدا می‌کنند و کنترل روند تغییر و تحولات دشوار شده است. سرعت زندگی افزایش پیدا کرده و سبک زندگی از حالت متداول سنتی به آمیخته‌ای ناهمگون از سبک زندگی سنتی و مدرن تبدیل شده است. قواعد و هنجارهای عرفی نقش پررنگ‌تری نسبت به یک دهه قبل پیدا کرده‌اند و الزامات و انتظارات جدیدی در رابطه میان افراد با همدیگر و نیز، در رابطه میان عموم مردم و طبقه حاکمان پدیدار شده است. این عوامل در کنار یکدیگر ترکیب پویایی را به وجود آورده‌اند که اداره و هدایت آن دشوار است و بعضاً، به ویژه در سالیان اخیر، پیامدهای نامطلوب آن بیشتر از پیامدهای مطلوبش بوده است. تصور می‌کنم کنترل و رفع پیامدهای نامطلوب و به موازات آن، ارائه هنجارهای رفتاری و قواعد الگو برای چنین جامعه‌ای به چیزی فراتر از تلاش‌های دولت مرکزی یا نهادهای تقنینی و قضایی نیاز دارد. در طرف مقابل، معتقدم نباید راه چاره این وضعیت را در تشکیل نهادهای جدید و عمدتاً با وظایف موازی یا تنظیم سازوکارهای رسمی جست‌وجو کرد. اداره چنین وضعیتی بیش از هر چیز به حرکت‌های اجتماعی اصلاح‌گرایانه نیاز دارد و فرهنگ جان‌مایه شکل‌گیری و برآیند چنین حرکت‌هایی است.

اما در مسئله فرهنگ غالباً با چالش بزرگی روبه‌رو هستیم. تقریباً شنیدن این جمله که : “باید فرهنگ آن را اصلاح کنیم” در پاسخ به بسیاری از مسائل اجتماعی عادی شده است. فرهنگ به صورت استعاره‌ای از یک منجی یاد می‌شود که انگار قرار است با دستان نامرئی خود مناسبات اجتماعی‌مان را اصلاح کند و جامعه را در مسیر از پیش تعیین شده به پیش ببرد. جمله “باید فرهنگ آن را اصلاح کنیم” کم کم بار معنایی‌اش را از دست داده و تبدیل به راهکاری برای فرار از ارائه یک پاسخ مشخص در برابر یک مسئله مشخص شده است. این مسئله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که بدانیم “فرهنگ” در ذهن هر کدام از اعضای جامعه معنای خاصی و نمود ظاهری متفاوتی دارد و برداشت‌های متفاوت از چنین واژه‌ای می‌تواند سرآغاز شکل‌گیری چالش‌های جدید باشد. این نکته به ویژه در ایران به دلیل تنوع خرده فرهنگ‌ها و ذهنیت‌های متفاوت نسبت به وجه ظاهری فرهنگ ملموس‌تر است. برای اینکه آشفتگی جمله “باید فرهنگ آن را اصلاح کنیم” را بفهمیم، می‌توانیم به فهرست مختصری از برخی از مسائل روز کشور اشاره کنیم:

  • بحران آب و چالش‌های ناشی از الگوی مصرف آب در کشور
  • فضای ورزشگاه‌ها و هنجارهای رفتاری و گفتاری تماشاگران مسابقات ورزشی
  • شیوه تعامل و برقراری ارتباط در فضای مجازی، و به ویژه در شبکه‌های اجتماعی
  • سرانه مطالعه کتاب و استفاده از رسانه‌های مکتوب مانند نشریات و روزنامه‌ها
  • آلودگی محیط‌زیست به سبب رهاسازی پس‌ماندها و پس‌آب‌های صنعتی، خانگی و کشاورزی
  • الگوی استفاده از وسائل نقلیه شخصی و پیامدهای آن در حوزه ترافیک و حمل‌ونقل درون‌شهری
  • رعایت حقوق مالکیت معنوی و جلوگیری از تجاوز به حقوق مؤلفان، هنرمندان و صاحبان ایده
  • آلودگی هوای کلان‌شهرها و عوامل تشدیدکننده آلودگی در هر دو سمت معادله عرضه و تقاضای فرآورده‌های نفتی
  • تهدیدات اکولوژیکی به سبب خشک شدن تدریجی دریاچه‌ها و تالاب‌ها و تخریب مراتع طبیعی و جنگل‌ها

با در نظر گرفتن تنوع و گستره این مسائل، آیا می‌توانیم جمله “باید فرهنگ آن را اصلاح کنیم” را به عنوان راهکار بپذیریم؟! شکی نیست که فرهنگ به عنوان بستر و زیربنا از نقش اساسی در مقابله با پیامدهای نامطلوب اجتماعی برخوردار است اما نوع نگرش ما به فرهنگ نیازمند نوعی اصلاح فرهنگی است! نگاهی به لیست محدود فوق ممکن است با راه‌حل‌هایی نظیر تشدید نظارت‌های رسمی، وضع قوانین محدودکننده یا پیگیری قضایی متخلفان همراه شود یا راه‌اندازی نهادها و سازمان‌های غیردولتی را برای حفظ حقوق مالکیت معنوی، حفاظت از محیط‌زیست، مقابله با بحران‌های طبیعی یا گفتمان‌سازی پیشنهاد دهد، اما همه این راهکارها بیشتر از آنکه ناظر به رفع علت‌های بنیادین باشند، درصدد تسکین موقتی علت‌های فرعی هستند. رفع چنین پیامدهایی نیازمند حرکت‌های اجتماعی اصلاح‌گرایانه است، حرکت‌های اجتماعی اصلاح‌گرایانه به واسطه پشتوانه مردمی و برآمده از خواست عمومی کارایی بیشتری از سازوکارهای رسمی دارند و می‌توان آنها را جهت‌دهنده سازوکارهای رسمیِ اجرایی، تقنینی و قضایی دانست. اما چندین پرسش بی پاسخ فرهنگی وجود دارد که قدرت چنین حرکت‌هایی را محدود می‌کند و سبب شده است که نسبت شکل‌گیری حرکت‌های اصلاح‌گرایانه در ایران به سایر کشورها بسیار اندک بوده و شدت تأثیرگذاری معدود حرکت‌های شکل‌گرفته نیز بسیار کمتر از حد تصور باشد. حرکت‌های اجتماعی اصلاح‌گرایانه ماهیت فرهنگی دارند و شکل‌گیری چنین حرکت‌هایی متضمن پاسخ به پرسش‌هایی نظیر “کدام فرهنگ؟” و “چه راهکار فرهنگی مشخصی؟” است. برداشت‌های متفاوت از مقوله فرهنگ و کلی‌گویی در لوای استفاده از برچسب “اصلاح فرهنگی” دامنه تأثیرگذاری حرکت‌های اجتماعی اصلاح‌گرایانه را محدود می‌کند و کاربرد فرهنگ را به ژست تصنعی برای پاسخ‌گویی به سئوالات یک مصاحبه تلویزیونی تقلیل می‌دهد.

با توجه به این مسائل یادداشتم را با طرح چند پرسش به پایان می‌رسانم:

  • چگونه می‌توانیم با اجتناب از کلی‌گویی، فرهنگ را در نقش زیربنا برای شکل‌گیری حرکت‌های اجتماعی اصلاح‌گرایانه به کار بگیریم؟
  • چگونه می‌توانیم از فرصت‌های تکثر فرهنگی برای تقویت حرکت‌های اجتماعی اصلاح‌گرایانه استفاده کنیم؟
  • استراتژی بهینه برای شکل‌گیری حرکت‌های اجتماعی به منظور مقابله با فهرست محدود اما متنوع مسائل جامعه چیست؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *